دماوند؛ قله‌ای بر فراز تاریخ، گنجینه‌ای در قلب طبیعت ایران ، نمادی فراتر از جغرافیا

۱۳ تیرماه در تقویم ملی ایران یادآور پیوند ناگسستنی ملت ایران با قله‌ای است که از دیرباز «بام ایران» لقب گرفته است.

گیل فام / دماوند، این آتشفشان سترگ با ارتفاع ۵۶۱۰ متر، تنها بلندترین قله ایران و مرتفع‌ترین آتشفشان آسیا نیست، بلکه به عنوان نماد ملی، سمبل پایداری، شکوه و حیات در فلات ایران شناخته می‌شود. این قله در تار و پود اسطوره‌ها، حماسه‌های ملی و شعر فارسی تنیده شده و به عنوان یک میراث تمدنی، در کنار هویت تاریخی ما، مسئولیت خطیر حفظ زیست‌بومش را نیز بر دوش نسل امروز گذاشته است.
دماوند از منظر علم زمین‌شناسی (ژئولوژی): آزمایشگاهی زنده
از نگاه زمین‌شناسی، دماوند یک «استراتوولکان» (آتشفشان چینه‌ای) نیمه‌فعال است که در طول هزاران سال فعالیت، ساختار زمین‌شناختی منحصربه‌فردی را پدید آورده است. وجود چشمه‌های آب‌گرم معدنی (گوگردی) در دامنه‌های شمالی و جنوبی، دهانه‌های آتشفشانی، لایه‌های متنوع سنگی و خاکسترها، دماوند را به یک «ژئوپارک» طبیعی تبدیل کرده است. مطالعات علمی در این منطقه تنها به شناخت لایه‌های زمین محدود نمی‌شود، بلکه این قله به عنوان یک رصدخانه طبیعی برای پایش فعالیت‌های لرزه‌ای و حرکات تکتونیکی پوسته زمین عمل می‌کند که داده‌های آن برای پیش‌بینی و مدیریت مخاطرات زمین‌شناختی در منطقه البرز مرکزی حیاتی است.
پایداری اکولوژیک و نقش هیدرولوژیک دماوند
اهمیت زیست‌محیطی دماوند را باید در نقشِ «قلب تپنده» چرخه آب منطقه جست‌وجو کرد. این قله به عنوان بزرگترین ذخیره‌گاه برف و یخ در فلات مرکزی ایران، نقش تعیین‌کننده‌ای در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و تداوم جریان رودخانه‌های حیاتی نظیر هراز و لار ایفا می‌کند. در شرایطی که ایران با چالش‌های جدی تغییر اقلیم و کاهش منابع آب شیرین روبروست، پوشش برفی دماوند نقش یک «مخزن استراتژیک آب» را ایفا می‌کند. ذوب تدریجی این برف‌ها در فصل‌های گرم، تضمین‌کننده بقای کشاورزی، باغداری و حتی تأمین آب شرب جوامع پایین‌دست است. به همین جهت، حفاظت از یخچال‌ها و پهنه‌های برفی دماوند، در واقع حفاظت از امنیت آبی منطقه است.
تنوع زیستی و حساسیت بوم‌شناختی
دامنه‌های دماوند، از ارتفاعات پایین تا قله، به دلیل تغییرات شدید ارتفاعی و اقلیمی، زیستگاه یکی از متنوع‌ترین پوشش‌های گیاهی و جانوری در ایران است. مناطق مرتفع آن زیستگاه گونه‌های جانوری ارزشمندی همچون کل‌وبز، قوچ و میش، خرس قهوه‌ای و پرندگان شکاری نایاب است که در چرخه‌ی حیات کوهستانی نقشی بنیادین دارند. گیاهان بومی این منطقه نیز به دلیل سازگاری با شرایط سخت محیطی، گنجینه‌ای ژنتیکی محسوب می‌شوند. هرگونه تخریب در این اکوسیستم‌های شکننده، نه تنها منجر به کاهش تنوع زیستی می‌شود، بلکه زنجیره‌ی غذایی و تعادل بوم‌شناختی را که نتیجه‌اش پایداری خاک و جلوگیری از فرسایش‌های گسترده است، به خطر می‌اندازد.
چالش‌های پیش رو و ضرورت مدیریت جامع
با وجود تمام این ارزش‌ها، دماوند امروزه با تهدیدهای چندگانه‌ای روبروست. گسترش گردشگری کنترل‌نشده، پسماندهای انسانی در مسیرهای صعود، تخریب پوشش گیاهی ناشی از چرای بی‌رویه و فشارهای ناشی از احداث جاده‌ها و زیرساخت‌های ناپایدار، اکوسیستم این قله را آسیب‌پذیر کرده است. علاوه بر این، تغییرات اقلیمی موجب عقب‌نشینی یخچال‌های دماوند و تغییر الگوی بارش شده است که پایداری کل منطقه را تهدید می‌کند.
امروزه دیگر نمی‌توان با نگاه سنتی به حفاظت از دماوند نگریست. آنچه نیاز داریم، «مدیریت یکپارچه زیست‌محیطی» است؛ مدیریتی که با تکیه بر یافته‌های علمی و پایش‌های مستمر، گردشگری را در این منطقه به صورت «مسئولانه» هدایت کند، حریم حفاظتی قله را تقویت نماید و با بهره‌گیری از ظرفیت‌های قانونی و مشارکت جوامع محلی، مانع از تخریب بیش‌ازپیش شود.
سخن پایانی: پیمانی برای فردا
روز ملی دماوند، یادآور این حقیقت بزرگ است که ما در برابر این میراث طبیعی نه فقط به عنوان گردشگر یا کوهنورد، بلکه به عنوان امانت‌دارانِ یک سرمایه ملی ایستاده‌ایم. صیانت از دماوند، پاسداری از هویت ایران، امنیت آبی و پایداری محیط‌زیست است. بنابراين همه سازمان‌های اجرایی، محققان، انجمن‌های مردم‌نهاد و تمامی هموطنان شايسته است با تغییر رویکرد از «بهره‌برداری حداکثری» به «بهره‌برداری خردمندانه و پایدار»، در حفاظت از این نماد سرفراز و استوار برای نسل‌های آتی كوشش نمايند. دماوند، بخشی از آینده ماست؛ براي صيانت از آن هم‌صدا و هم‌گام باشیم.
نوشتار : دكتر دل آرام گل مروي
كارشناس اكوسيستم هاي دريايي اداره حفاظت محيط زيست شهرستان رشت

بابک خاصه خان

لینک کوتاه : http://gilfam.ir/?p=46435

مطالب مشابه

کودکان و نوجوانان رشتی به یاری دریای کاسپین آمدند / برگزاری ویژه‌برنامه مشترک محیط زیست گیلان و کانون پرورش فکری در خانه محیط زیست رشت

جزیره استخر و باغ نارنج با همکاری میراث فرهنگی ساماندهی می‌شوند

نقشه ژنتیکی گونه‌های در معرض تهدید حیات وحش کشور تدوین می شود

تأکید فرماندار لاهیجان بر تقویت زیرساخت‌های انتظامی و ارتقای ایمنی راه‌ها

ساعت کاری ادارات دولتی از ۱۵ شهریور تغییر می کند

پارک ملی‌ای که هنوز آن‌طور که باید شناخته نشده است

کاسپین در روز پاسداشت؛ دریایی که بیش از جشن، به اقدام مشترک نیاز دارد

رسانه‌ها حلقه ارتباطی مردم و مسئولان هستند

خواهرخواندگی لاهیجان و سیسیان،گامی در مسیر تقویت دیپلماسی شهری ایران در قفقاز

پاسخ اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان گیلان به درخواست ثبت‌شده در سامانه «کارزار» پیرامون مدیریت منابع آب تالاب بین‌المللی انزلی