5 خبر برتر/ آخرین اخبار روز/ سر تیتر اخبار1/ سرتیتر اخبار/ عناوین اخبار/ گیلان/ مجله/ مجله خبری

جمعه, آگوست 7th, 2026

کد خبر : 46624

از شهر ابریشم تا ۳۳ تن پیله؛ چه بر سر نوغانداری لاهیجان آمد؟

نوغانداری لاهیجان هنوز زنده است، اما کاهش تولید، مهاجرت روستایی، کمبود نیروی کار، افول توتستان‌ها و ضعف قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان، میراث ابریشم این شهر را در معرض فرسایش تدریجی قرار داده است

گیل فام / لاهیجان ــ ۳۳ تن پیله‌تر؛ این تمام تولیدی نیست که لاهیجان دارد، اما عددی است که فاصله امروز این شهرستان را با جایگاه تاریخی خود در صنعت ابریشم آشکار می‌کند. در بهار امسال، ۴۸۸ نوغاندار لاهیجانی با استفاده از یک هزار و ۱۱۰ جعبه تخم نوغان، این میزان پیله‌تر تولید کردند؛ آماری که نشان می‌دهد نوغانداری در لاهیجان هنوز زنده است، اما دیگر نمی‌توان از آن با همان مقیاس و جایگاهی سخن گفت که روزگاری بخش مهمی از اقتصاد و هویت این شهر را شکل می‌داد.

مسئله امروز لاهیجان، مرگ کامل نوغانداری نیست؛ مسئله، کوچک‌شدن تدریجی صنعتی است که زمانی یکی از پایه‌های اقتصاد منطقه بود. صنعتی که اکنون برای ادامه حیات، همزمان با بحران نیروی انسانی، کاهش باغ‌های توت، آفات، تغییر ساختار زندگی روستایی، مشکلات بازار و ضعف زنجیره ارزش دست‌وپنجه نرم می‌کند.

لاهیجان و ابریشم سابقه‌ای چند صد ساله دارند. نوغانداری و تجارت ابریشم در گیلان، به‌ویژه لاهیجان، در دوره‌های مختلف تاریخی نقش مهمی در رونق اقتصادی منطقه داشته است. لاهیجان در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم یکی از مراکز مهم تجارت ابریشم بود و نوغانداری برای سال‌های طولانی از فعالیت‌های مهم اقتصادی منطقه محسوب می‌شد.

اما این جایگاه تاریخی به‌تدریج تضعیف شد.

وقتی آمارها از یک عقب‌نشینی طولانی خبر می‌دهند

روند کاهش تولید ابریشم در گیلان، موضوعی تازه نیست. بر اساس داده‌های تاریخی، تولید پیله در استان از حدود سه هزار و ۵۹۲ تن در سال ۱۹۹۶ به یک هزار و ۲۵۲ تن در سال ۲۰۰۶ کاهش یافت. سهم لاهیجان نیز در سال ۲۰۰۶ حدود ۲۲۲ تن گزارش شده بود و منابع تاریخی از ادامه روند نزولی تولید پس از آن دوره خبر می‌دهند.

دو دهه بعد، تولید ۳۳ تن پیله‌تر در لاهیجان، بار دیگر ضرورت بررسی این روند را مطرح می‌کند؛ نه با این ادعا که نوغانداری از بین رفته، بلکه با این پرسش که چرا صنعتی با چنین پیشینه‌ای نتوانسته جایگاه گذشته خود را حفظ کند؟

این پرسش زمانی جدی‌تر می‌شود که وضعیت لاهیجان در کنار آمار کل استان قرار گیرد. گیلان همچنان رتبه نخست کشور در نوغانداری را دارد، اما سهم آن از تولید ابریشم کشور بنا بر اظهارات استاندار گیلان، از حدود ۶۰ درصد در گذشته به حدود ۳۰ درصد رسیده است.

بنابراین مسئله تنها یک شهرستان یا یک فصل تولید نیست؛ با روندی مواجهیم که در مقیاس استانی نیز قابل مشاهده است.

صنعتی که نیروی کارش را از دست می‌دهد

نوغانداری در لاهیجان سال‌ها بر پایه کار خانوادگی و مشارکت اعضای خانواده‌های روستایی شکل گرفته بود. پرورش کرم ابریشم، تأمین برگ توت، مراقبت مستمر از کرم‌ها و جمع‌آوری پیله، فعالیت‌هایی بود که بخش قابل توجهی از آن در محیط خانواده انجام می‌شد.

اما ساختار اجتماعی روستاها تغییر کرده است.

مهاجرت جمعیت روستایی، افزایش تمایل نسل جوان به اشتغال خارج از کشاورزی و تغییر سبک زندگی باعث شده است نیروی انسانی مورد نیاز نوغانداری کاهش پیدا کند. مدیر جهاد کشاورزی لاهیجان نیز کمبود نیروی کار، مهاجرت روستاییان و آفات را از جمله مهم‌ترین چالش‌های این بخش عنوان کرده است.

این تغییر، یک مسئله ساده اقتصادی نیست. وقتی فرزند یک خانواده روستایی دیگر حاضر نیست فعالیت والدین خود را ادامه دهد، تنها یک نیروی کار از چرخه تولید خارج نمی‌شود؛ دانش، تجربه و مهارت نسلی نیز در معرض از دست رفتن قرار می‌گیرد.

در چنین شرایطی، حتی افزایش قیمت خرید پیله نیز به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده آینده نوغانداری باشد. تولیدکننده باید نیروی کار داشته باشد، باغ توت در اختیار داشته باشد، امکان فروش مطمئن محصول را پیدا کند و در نهایت درآمد حاصل از این فعالیت، با زمان و زحمتی که صرف می‌شود تناسب داشته باشد.

قصه‌ای که از قیمت پیله آغاز می‌شود

یکی از مشکلاتی که در روایت نوغانداران گیلان از سال‌های گذشته به چشم می‌خورد، قدرت پایین تولیدکننده در بازار فروش است.

در گزارشی که خبرگزاری صداوسیما در سال ۱۴۰۰ درباره احیای صنعت نوغانداری گیلان منتشر کرد، حسینی، یکی از نوغانداران استان، از شرایطی سخن گفت که در آن کشاورز نقش تعیین‌کننده‌ای در قیمت‌گذاری نداشت و گاهی تاجران با تعیین نرخ، محصول را از تولیدکننده خریداری می‌کردند.

حسینی در آن گزارش گفته بود: «در سال‌های قبل کشاورز نبود که نرخ تعیین می‌کرد؛ به طور مثال یک تاجر از شهری می‌آمد و می‌گفت قیمت مثلاً ۲۰ یا ۳۰ هزار تومان و ما مجبور بودیم به همان قیمت پیله‌های‌تر را بفروشیم.»

رحمانی، یکی دیگر از کشاورزان، نیز در همان گزارش از افزایش نرخ پیله‌تر از ۶۵ هزار تومان در سال قبل به ۱۶۰ هزار تومان در سال ۱۴۰۰ سخن گفته بود. این ارقام مربوط به سال ۱۴۰۰ هستند و نباید با قیمت‌های سال‌های اخیر مقایسه مستقیم شوند، اما روایت آنها یک مسئله ساختاری را روشن می‌کند: نوغاندار بدون بازار شفاف و قدرت چانه‌زنی، حتی در صورت افزایش تولید نیز الزاماً به درآمد پایدار نمی‌رسد.

تلاش‌هایی برای کاهش نقش واسطه‌ها نیز انجام شده است. کمیته امداد گیلان در همان دوره از خرید مستقیم پیله از تولیدکنندگان و حمایت از نوغانداران خبر داد و برنامه‌هایی مانند توزیع رایگان تخم نوغان، آموزش و توسعه باغ‌های توت را در دستور کار قرار داد.

در سال‌های بعد نیز حمایت‌هایی از همین جنس ادامه یافته است؛ از توزیع تخم نوغان و نهال توت گرفته تا آموزش و خرید مستقیم و تضمینی محصول.

اما مسئله اینجاست که حمایت زمانی به احیای صنعت منجر می‌شود که نتیجه آن در ماندگاری تولیدکننده و رشد پایدار تولید دیده شود.

حمایت دولتی؛ از اعتبار روی کاغذ تا درآمد روی سفره

در سال‌های اخیر حمایت‌های دولتی از نوغانداری افزایش یافته است. برای سال ۱۴۰۵، قیمت تضمینی پیله ابریشم افزایش یافت و دولت نیز بخشی از هزینه تأمین نهاده‌های نوغانداری را یارانه‌ای کرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، برای تأمین نهاده‌های این بخش اعتبارات قابل توجهی اختصاص یافته و گیلان همچنان اصلی‌ترین استان کشور در پرورش کرم ابریشم محسوب می‌شود.

اصل حمایت، برای صنعتی که با کاهش نیروی انسانی و افزایش هزینه‌ها مواجه است، ضروری است؛ اما میزان موفقیت این حمایت‌ها را نمی‌توان تنها با مبلغ اعتبارات سنجید.

معیار واقعی باید در جای دیگری دیده شود: تعداد نوغانداران فعال، سطح باغ‌های توت، میزان تولید، درآمد خالص تولیدکننده، حضور نسل جوان و سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول.

اگر هر سال تخم نوغان توزیع شود اما تعداد تولیدکنندگان کاهش پیدا کند، اگر قیمت تضمینی افزایش یابد اما هزینه نیروی کار و تولید نیز به همان نسبت بالا برود، و اگر پیله تولید شود اما بخش عمده ارزش افزوده در مراحل بعدی زنجیره نصیب دیگران شود، نمی‌توان صرف افزایش حمایت مالی را معادل احیای صنعت دانست.

این همان نقطه‌ای است که سیاست‌گذاری نوغانداری نیازمند بازنگری است.

توتستان؛ حلقه‌ای که نمی‌توان نادیده گرفت

کرم ابریشم بدون برگ توت امکان ادامه حیات ندارد. بنابراین هر برنامه‌ای برای احیای نوغانداری که از وضعیت باغ‌های توت عبور کند، از مهم‌ترین حلقه زنجیره تولید چشم‌پوشی کرده است.

در گزارش‌های مرتبط با نوغانداری گیلان، کاهش باغ‌های توت و تغییر کاربری آنها نیز به‌عنوان یکی از مشکلات این صنعت مطرح شده است. کمیته امداد گیلان طی سال‌های گذشته در کنار توزیع تخم نوغان، توسعه باغ‌های توت و واگذاری نهال را نیز دنبال کرده است.

از سوی دیگر، آفات نیز فشار مضاعفی بر این زنجیره وارد کرده‌اند. مسئولان جهاد کشاورزی لاهیجان از آسیب آفات به درختان توت و دشواری‌های کنترل آنها سخن گفته‌اند.

بنابراین، مسئله را نمی‌توان فقط در محل پرورش کرم ابریشم جست‌وجو کرد. بحران از زمانی آغاز می‌شود که زمین توتستان از چرخه تولید خارج می‌شود، نیروی کار روستا کاهش می‌یابد و بازار خرید پیله نیز برای تولیدکننده اطمینان کافی ایجاد نمی‌کند.

۴۵ روز؛ فرصت کوتاه برای یک اقتصاد خانوادگی

عباس اهرابی، مدیرکل کمیته امداد گیلان، در توضیح ظرفیت اقتصادی نوغانداری گفته است دوره این فعالیت از ابتدا تا پایان حدود ۴۵ روز است؛ دوره‌ای که می‌تواند در کنار کشاورزی و باغداری، برای خانواده‌های روستایی درآمد جانبی ایجاد کند.

این ویژگی، نوغانداری را به یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصاد خانوار روستایی تبدیل می‌کند. کمیته امداد نیز طی سال‌های گذشته از این ظرفیت برای اشتغال مددجویان استفاده کرده و علاوه بر توزیع تخم نوغان، آموزش، تسهیلات و توسعه باغ‌های توت را دنبال کرده است.

اما همین مزیت می‌تواند به یک نقطه ضعف تبدیل شود؛ اگر درآمد حاصل از این ۴۵ روز با میزان کار، ریسک و هزینه‌های تولید تناسب نداشته باشد، خانوار روستایی در نهایت مسیر دیگری برای کسب درآمد انتخاب خواهد کرد.

نوغانداری زمانی می‌تواند جوان روستایی را در روستا نگه دارد که برای او شغل باشد، نه صرفاً یک فعالیت فصلی و سنتی.

مسئله فقط پیله نیست؛ مسئله زنجیره ارزش است

یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که درباره آینده ابریشم لاهیجان مطرح می‌شود، این است که چه میزان از ارزش اقتصادی این محصول در خود منطقه باقی می‌ماند.

تولید پیله نخستین حلقه زنجیره است. پس از آن، فرآوری، ابریشم‌کشی، نخ‌ریسی، بافندگی، بسته‌بندی، طراحی، فروش و در صورت امکان صادرات قرار دارد.

هرچه زنجیره کامل‌تر باشد، سهم تولیدکننده و منطقه از ارزش نهایی محصول نیز می‌تواند افزایش یابد.

گیلان همچنان ظرفیت‌های صنعتی مرتبط با ابریشم را در اختیار دارد و دو کارخانه صنعتی ابریشم در استان فعال هستند.

با این حال، فاصله میان تولیدکننده پیله و بازار نهایی همچنان موضوعی است که نیازمند توجه بیشتر است. اگر لاهیجان صرفاً محل تولید ماده اولیه باشد و ارزش افزوده اصلی در خارج از شهرستان ایجاد شود، احیای نوغانداری به‌تنهایی نمی‌تواند به احیای اقتصاد ابریشم در این شهر منجر شود.

لاهیجان برای بازگشت به جایگاه واقعی خود به «زنجیره ابریشم» نیاز دارد، نه فقط «تولید پیله».

میراثی که با نام و خاطره حفظ نمی‌شود

سال‌هاست از ابریشم به‌عنوان بخشی از هویت تاریخی لاهیجان یاد می‌شود. این نام در روایت‌های تاریخی و فرهنگی شهر باقی مانده است؛ اما میراث اقتصادی را نمی‌توان تنها با خاطره حفظ کرد.

اگر توتستان‌ها کاهش یابند، اگر نیروی جوان از روستا خارج شود، اگر تولیدکننده قدرت چانه‌زنی نداشته باشد و اگر بخش مهمی از ارزش محصول در خارج از منطقه ایجاد شود، آنچه باقی می‌ماند ممکن است تنها نامی از یک صنعت باشد که روزگاری رونق داشته است.

در مقابل، آمار ۳۳ تن تولید در لاهیجان نشان می‌دهد هنوز امکان بازسازی این زنجیره وجود دارد. ۴۸۸ نوغاندار هنوز در این شهرستان فعال‌اند و همین مسئله مهم‌ترین سرمایه برای جلوگیری از نابودی کامل این صنعت است.

اما برای حفظ این سرمایه، برنامه‌ای فراتر از توزیع سالانه تخم نوغان لازم است.

لازم است وضعیت باغ‌های توت به‌صورت دقیق پایش شود؛ میزان کاهش یا افزایش سطح توتستان‌ها مشخص باشد؛ تعداد نوغانداران جوان به‌عنوان یک شاخص مستقل سنجیده شود؛ درآمد خالص تولیدکنندگان مشخص شود و زنجیره فرآوری و فروش در داخل شهرستان توسعه پیدا کند.

همچنین باید مشخص باشد اعتبارات حمایتی طی هر سال دقیقاً چه اثری بر تولید داشته‌اند.

پرسشی که هنوز پاسخ روشنی ندارد

اکنون که نوغانداری لاهیجان هنوز زنده است، پرسش اصلی این نیست که «آیا این صنعت وجود دارد؟» پاسخ روشن است: بله.

پرسش مهم‌تر این است که چرا صنعتی با این پیشینه، ظرفیت طبیعی و جایگاه تاریخی، برای حفظ همین سطح از تولید با چنین مجموعه‌ای از مشکلات مواجه است؟

چرا سهم گیلان از تولید ابریشم کشور نسبت به گذشته کاهش یافته است؟ چرا نیروی جوان جای خود را در این زنجیره پیدا نمی‌کند؟ وضعیت واقعی باغ‌های توت لاهیجان چگونه است؟ چه میزان از حمایت‌های دولتی به افزایش پایدار تولید منجر شده است؟ و در نهایت، چه سهمی از ارزش اقتصادی ابریشم نصیب همان کشاورزی می‌شود که ماه‌ها برای تولید پیله زحمت می‌کشد؟

پاسخ به این پرسش‌ها، بیش از آنکه به شعارهای حمایتی نیاز داشته باشد، به آمار شفاف، ارزیابی عملکرد و پاسخگویی دستگاه‌های مسئول نیاز دارد.

لاهیجان هنوز ابریشم دارد؛ اما فاصله میان این شهر و روزهایی که ابریشم یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد آن بود، دیگر قابل چشم‌پوشی نیست.

۳۳ تن پیله، در کنار سابقه‌ای چندصدساله، یک عدد ساده نیست؛ هشداری است درباره صنعتی که هنوز نمرده، اما اگر روند فرسایش آن ادامه پیدا کند، ممکن است روزی تنها نامش از میراث ابریشم لاهیجان باقی بماند.

نجات این میراث نیز با تکرار عنوان «شهر ابریشم» اتفاق نمی‌افتد. راه احیای آن از توتستان، نوغاندار، نیروی جوان، بازار عادلانه، فرآوری، ارزش افزوده و مدیریت پاسخگو می‌گذرد.

ابریشم لاهیجان هنوز نفس می‌کشد؛ مسئله این است که آیا مدیریت امروز می‌تواند پیش از آنکه این نفس به خاطره تبدیل شود، راهی برای ماندگاری‌اش پیدا کند؟

منابع اصلی گزارش
• گزارش خبرگزاری صداوسیما درباره احیای صنعت نوغانداری گیلان و اظهارات نوغانداران و مسئولان در سال ۱۴۰۰. خبرگزاری صداوسیما
• گزارش تولید ۳۳ تن پیله‌تر در لاهیجان و مشارکت ۴۸۸ نوغاندار در سال ۱۴۰۵.
• گزارش‌های مربوط به حمایت کمیته امداد از نوغانداری، توزیع تخم نوغان، آموزش و توسعه باغ‌های توت.
• منابع تاریخی درباره جایگاه لاهیجان و گیلان در صنعت ابریشم و روند کاهش تولید

نویسنده – نجمه بلکشاهی لاشه

لینک کوتاه : http://gilfam.ir/?p=46624

مطالب مشابه

آثار ۳۶ عکاس به مرحله نهایی سومین جشنواره عکس لاهیجان راه یافت

برگزاری پویش عمومی پاکسازی ساحل سفیدرود همزمان با رویداد هفته فرهنگی آستانه اشرفیه

دبیر و اعضای کمیته‌های دومین جشنواره ملی رسانه‌ای چای کشور منصوب شدند

احضار رئیس و هیات‌رئیسه صنف مشاوران املاک جهت بررسی ترک فعل احتمالی

کاهش ورودی زباله به تموشل؛ اولویت کارگروه مدیریت پسماند لاهیجان

دومین جشنواره ملی رسانه‌ای چای- روایت چای ایرانی…

کارگاه «مبانی نقالی؛ از نگارش تا نمایش» در لاهیجان برگزار می‌شود

هیئت انتخاب آثار جشنواره ملی تئاتر شهروند لاهیجان معرفی شدند

عدم اقدام به موقع مدیران در گزارش تخلفات ترک فعل محسوب می شود

مالکان واحدهای خسارت‌ دیده از باران به بنیاد مسکن مراجعه کنند