کنوانسیون تهران؛ از تعهد روی کاغذ تا همکاری در میدان
کنوانسیون تهران چارچوب حقوقی اصلی همکاری پنج کشور ساحلی برای حفاظت از محیط زیست کاسپین است و موضوعاتی همچون پیشگیری و کنترل آلودگی، حفاظت از تنوع زیستی، مقابله با آلودگی نفتی و همکاریهای زیستمحیطی را پوشش میدهد.
اما برای اکوسیستمی که مشکلاتش از مرزهای سیاسی عبور میکند، تعهد حقوقی بدون اجرای مشترک و پایش مستمر کافی نیست.
آلودگی، افت تراز آب، تغییرات اقلیمی و تغییر وضعیت زیستگاهها گذرنامه نمیشناسند. به همین دلیل، هرگونه برنامه مؤثر برای آینده کاسپین نیازمند همکاری واقعی میان پنج کشور ساحلی، تبادل دادههای علمی و تصمیمگیری بر مبنای پایش مشترک است.
در همین مسیر، پروتکل ارزیابی اثرات زیستمحیطی فرامرزی کنوانسیون تهران از نوامبر ۲۰۲۵ لازمالاجرا شده است؛ اقدامی که میتواند در ارزیابی پیامدهای فرامرزی پروژههای بزرگ در منطقه نقش مهمی داشته باشد.
چند عدد که وضعیت کاسپین را روایت میکنند
۵ کشور در حفاظت از کاسپین مسئولیت مشترک دارند. حدود ۲ متر؛ میزان افت تراز آب کاسپین از دهه ۱۹۹۰ تاکنون، بر اساس اعلام UNEP.حدود ۸۰ درصد؛ سهم رود ولگا از ورودی آب کاسپین. ۸ تا ۱۴ متر؛ دامنه برآورد مدلهای اقلیمی برای افت تراز آب تا پایان قرن در برخی سناریوهای اصلی. تا ۲۱ متر؛ سقف برخی سناریوهای مدلسازی برای افت تراز آب تا پایان قرن در سناریوهای انتشار بالا. ۷۷ هزار کیلومتر مربع؛ سطح آبی که در یک سناریوی افت ۵ متری، طبق یک مطالعه علمی، میتواند از پهنه آبی کنونی خارج شود. این اعداد نه برای ایجاد هراس، بلکه برای نشان دادن مقیاس مسئله اهمیت دارند.
کاسپین؛ میراث مشترک، مسئولیت مشترک
روز دریای کاسپین را میتوان فرصتی برای یادآوری یک واقعیت ساده اما تعیینکننده دانست: حفاظت از کاسپین با پاکسازی یک ساحل یا برگزاری یک مراسم زیستمحیطی به نتیجه نمیرسد.
آنچه امروز ضرورت دارد، تقویت پایش مشترک، تبادل دادههای علمی، کنترل آلودگیهای ورودی، مدیریت منابع آب در حوضههای آبریز، حفاظت از زیستگاهها و هماهنگی واقعی میان پنج کشور ساحلی است.
کاسپین در نقطهای قرار گرفته که فاصله میان هشدار علمی و پیامدهای ملموس دیگر چندان زیاد نیست. گزارشهای علمی و ارزیابیهای بینالمللی، افت تراز آب را به مسئلهای جدی برای اکوسیستم، اقتصاد ساحلی و جوامع وابسته به این پهنه تبدیل کردهاند.
۲۱ مرداد فرصتی برای پاسداشت کاسپین است؛ اما شاید مهمتر از پاسداشت، این باشد که بپرسیم برای حفظ آن چه کردهایم و چه اندازه از تعهدات مشترک خود را به اقدام واقعی تبدیل کردهایم.
کاسپین فقط یک پهنه آبی در شمال ایران نیست؛ یک اکوسیستم مشترک و زنده است که سرنوشت آن به تصمیمهای امروز پنج کشور ساحلی گره خورده است.
حوضههای آبریز، حفاظت از زیستگاهها و هماهنگی واقعی میان پنج کشور ساحلی است.
کاسپین در نقطهای قرار گرفته که فاصله میان هشدار علمی و پیامدهای ملموس دیگر چندان زیاد نیست. گزارشهای علمی و ارزیابیهای بینالمللی، افت تراز آب را به مسئلهای جدی برای اکوسیستم، اقتصاد ساحلی و جوامع وابسته به این پهنه تبدیل کردهاند.
۲۱ مرداد فرصتی برای پاسداشت کاسپین است؛ اما شاید مهمتر از پاسداشت، این باشد که بپرسیم برای حفظ آن چه کردهایم و چه اندازه از تعهدات مشترک خود را به اقدام واقعی تبدیل کردهایم.
کاسپین فقط یک پهنه آبی در شمال ایران نیست؛ یک اکوسیستم مشترک و زنده است که سرنوشت آن به تصمیمهای امروز پنج کشور ساحلی گره خورده است.
پوریا فرهش
